યુએસ શેરમાં રોકાણ કરતા ભારતીયે કયા દસ્તાવેજો સાચવવા: સોદા, ડિવિડન્ડ અને Schedule FA

યુએસ શેર ખરીદવાનું કામ થોડી મિનિટોમાં પૂરું થાય છે, પણ તેના કાગળો વર્ષો સુધી કામ આવે છે: રિટર્ન ભરતી વખતે, Schedule FA ભરતી વખતે, વિદેશમાં કપાયેલા કરની ક્રેડિટ માગતી વખતે અને આવકવેરા વિભાગની કોઈ પૂછપરછ આવે ત્યારે. આ લેખ ભારતમાં નિવાસી અને સામાન્ય નિવાસી (ROR) વ્યક્તિ માટે છે જે ક્રિપ્ટો એક્સચેન્જ કે વિદેશી બ્રોકર મારફતે યુએસ શેર અથવા ETF રાખે છે. અહીં સવાલ એક જ છે: કયા પુરાવા સાચવવા, ક્યાંથી મળે અને કેટલો સમય રાખવા.

આ શૈક્ષણિક ચેકલિસ્ટ છે, કરસલાહ નથી. કરની ગણતરી કેવી રીતે થાય તે માટે અમેરિકન શેર પર ટેક્સ અને વિદેશી સંપત્તિની નોંધ અલગ વાંચો; અહીં માત્ર તે ગણતરી પાછળના દસ્તાવેજોની વાત છે.

પહેલું: નાણાકીય વર્ષ અને કેલેન્ડર વર્ષ માટે અલગ ફાઇલ બનાવો

ભારતીય આવક માટે વર્ષ 1 એપ્રિલથી 31 માર્ચ છે, પરંતુ ITR-2ના Schedule FAમાં વિદેશી ખાતાં અને શેરની વિગતો કેલેન્ડર વર્ષ (1 જાન્યુઆરીથી 31 ડિસેમ્બર) પ્રમાણે માગવામાં આવે છે. એટલે એક જ ફોલ્ડરમાં બધું ભેળવી દેવાને બદલે બે પેટાફોલ્ડર રાખો: «નાણાકીય વર્ષ» અને «કેલેન્ડર વર્ષ». માસિક પત્રક બંનેમાં કામ આવશે, તેથી મહિનાવાર નામ આપીને સાચવો (જેમ કે 2026-03-statement.pdf).

ઉપરનું ચિત્ર AY 2026–27ના સત્તાવાર ITR-2 (આવકવેરા પોર્ટલ પરનું જાહેરનામું, ગેઝેટ પાનું 64)નું છે. કૉલમ પરથી જ સમજાય છે કે કયા આંકડા તમારી પાસે હોવા જોઈએ:

• A2 (કસ્ટોડિયલ ખાતું): ખાતું ખૂલ્યાની તારીખ, વર્ષ દરમિયાન સૌથી વધુ બાકી રકમ (peak balance), વર્ષાંતની બાકી રકમ અને વર્ષમાં જમા થયેલી કુલ રકમ — વ્યાજ, ડિવિડન્ડ કે વેચાણની રકમ એમ પ્રકાર પ્રમાણે.
• A3 (વિદેશી ઇક્વિટી): હિસ્સો મેળવ્યાની તારીખ, શરૂઆતનું મૂલ્ય, વર્ષ દરમિયાન સૌથી વધુ મૂલ્ય, વર્ષાંતનું મૂલ્ય, મળેલી કુલ રકમ અને વેચાણમાંથી મળેલી કુલ રકમ.

«સૌથી વધુ મૂલ્ય» એપમાં સીધું દેખાતું નથી. તે માટે માસિક પત્રકો અને તમે પસંદ કરેલી પદ્ધતિ (જેમ કે દર મહિનાના અંતનું મૂલ્ય) લખી રાખવી પડે છે, જેથી પછી પૂછાય તો આંકડો કેવી રીતે આવ્યો તે બતાવી શકો.

યુએસ શેરના દરેક સોદા માટે કયા પુરાવા જોઈએ

દરેક ખરીદી અને વેચાણ માટે આ વિગતો એક જ પંક્તિમાં હોવી જોઈએ:

એપના સ્ક્રીનશૉટ પૂરતા નથી; શક્ય હોય ત્યાં પ્લેટફોર્મનું ડાઉનલોડ થયેલું CSV અથવા PDF પત્રક સાચવો, કારણ કે તેમાં ખાતા નંબર અને તારીખ સાથે આખો ઇતિહાસ હોય છે. પ્લેટફોર્મ ઇતિહાસ મર્યાદિત સમય માટે જ બતાવે તો દર ત્રણ મહિને ડાઉનલોડ કરી લેવું સલામત છે. trade confirmationમાં કયો ભાવ લખાય છે તે સમજવા market order અને limit order વચ્ચેનો તફાવત જુઓ.

ડિવિડન્ડ પર યુએસમાં કપાયેલા કરના પુરાવા

યુએસ કંપનીનું ડિવિડન્ડ ભારતીય નિવાસીને સામાન્ય રીતે કર કાપીને મળે છે. ભારતમાં ડિવિડન્ડની કુલ રકમ આવક ગણાય છે અને કપાયેલા કરની ક્રેડિટ માગવા Form 67 ભરવું પડે છે. એ માટે દરેક ડિવિડન્ડ માટે સાચવો:

• ચુકવણીની તારીખ, શેરદીઠ ડિવિડન્ડ અને શેરની સંખ્યા;
• કુલ રકમ, કપાયેલો કર અને ખાતામાં આવેલી ચોખ્ખી રકમ — ત્રણેય અલગ;
• પ્લેટફોર્મ વાર્ષિક કર પત્રક (જેમ કે Form 1042-S) આપે તો તે; ન આપે તો જે માસિક પત્રકમાં કપાત દેખાય તે.

કેટલા દરે કર કપાય તે W-8BEN પર આધાર રાખે છે; તેની વિગત W-8BEN ફોર્મ: PAN, કાયમી સરનામું અને નવીનીકરણમાં છે. ફોર્મ સ્વીકારાયાનો સ્ક્રીનશૉટ અથવા ઇમેઇલ પણ આ જ ફોલ્ડરમાં રાખો.

પૈસા ભારતથી ગયા અને પાછા આવ્યા તેના પુરાવા

આવકવેરા વિભાગ ઘણી વાર પૈસાનો સ્રોત અને માર્ગ પૂછે છે. તમારો માર્ગ જે હોય તે પ્રમાણે:

• બેંક મારફતે LRS: બેંકે ભરાવેલું Form A2, remittance advice, બેંક ખાતાનું પત્રક અને TCS કપાયો હોય તો તેનું પ્રમાણપત્ર (Form 27D). નિયમો માટે LRS મર્યાદા, TCS અને FEMA નિયમો જુઓ.
• ક્રિપ્ટો એક્સચેન્જ (INR → USDT/USDC → શેર): P2P ઓર્ડરની વિગત, સામે પક્ષે બેંક ટ્રાન્સફરનું પત્રક, ક્રિપ્ટો વેચાણ પર કપાયેલા 1% TDSની AIS/Form 26ASમાં દેખાતી નોંધ, અને સ્ટેબલકોઇનથી શેર ખરીદ્યાનો રૂપાંતર ઇતિહાસ.
• પાછા ઉપાડ્યા હોય તો: ઉપાડની તારીખ, રકમ અને જે બેંક ખાતામાં આવ્યા તેનું પત્રક.

ક્રિપ્ટો માર્ગમાં બે અલગ કરપ્રશ્ન ઊભા થાય છે — ક્રિપ્ટોનો અને શેરનો — તેથી બંનેના પુરાવા અલગ ફાઇલમાં રાખો.

31 ડિસેમ્બર અને 31 માર્ચે વર્ષાંત પત્રક ડાઉનલોડ કરો

બે તારીખ યાદ રાખો. 31 ડિસેમ્બર: Schedule FA માટે વર્ષાંતની બાકી રકમ અને શેરનું મૂલ્ય. 31 માર્ચ: નાણાકીય વર્ષની આવક પૂરી થયાનો હિસાબ. બંને દિવસના holdings અને રોકડ બાકીનું પત્રક તે જ અઠવાડિયે ડાઉનલોડ કરી લો — મહિનાઓ પછી પ્લેટફોર્મ તે દિવસનું દૃશ્ય ફરી બતાવે એવું જરૂરી નથી.

Schedule FA ન ભરવાનું જોખમ: ₹20 લાખની મર્યાદા શું છે

Black Money (Undisclosed Foreign Income and Assets) and Imposition of Tax Act, 2015ની કલમ 43 હેઠળ વિદેશી સંપત્તિની માહિતી રિટર્નમાં ન આપવા બદલ ₹10 લાખ સુધીના દંડની જોગવાઈ છે. Finance (No. 2) Act, 2024થી, 1 ઓક્ટોબર 2024થી, અચલ મિલકત સિવાયની વિદેશી સંપત્તિનું કુલ મૂલ્ય ₹20 લાખથી વધુ ન હોય તો કલમ 42/43નો દંડ લાગુ પડતો નથી. ધ્યાન રાખો: આ દંડમાંથી રાહત છે, રિટર્નમાં Schedule FA ભરવાની જવાબદારીમાંથી મુક્તિ નથી. અને મૂલ્ય ₹20 લાખથી ઓછું હતું એ સાબિત કરવા પણ આ જ માસિક પત્રકો જોઈશે.

યુએસ શેરના દસ્તાવેજો કેટલો સમય સાચવવા

ખરીદીના પુરાવા શેર વેચાય ત્યાં સુધી અને ત્યાર પછી પણ જોઈએ, કારણ કે ખરીદખર્ચ સાબિત કરવાનો આધાર એ જ છે. આકારણી ફરી ખોલવાની સમયમર્યાદા છૂટી ગયેલી આવકની રકમ પ્રમાણે જુદી છે, અને 1 એપ્રિલ 2026થી લાગુ Income-tax Act, 2025માં આ જોગવાઈઓના કલમ નંબર અને સમયગાળા બદલાયા છે; ચોક્કસ વર્ષો નવા કાયદાના મૂળ લખાણમાંથી અમે હજી ચકાસ્યા નથી, તેથી અહીં સંખ્યા લખતા નથી. વ્યવહારુ નિયમ: જે વર્ષમાં શેર વેચ્યો તે વર્ષનું રિટર્ન ભર્યા પછી પણ કેટલાંક વર્ષ સુધી બધું રાખો, અને વિદેશી સંપત્તિના કાગળો ઉતાવળે ન કાઢી નાખો. તમારા કેસ માટે ચોક્કસ સમયગાળો CAને પૂછો.

એક પાનાની ચેકલિસ્ટ

1. દર મહિને: પ્લેટફોર્મનું માસિક પત્રક (PDF/CSV) ડાઉનલોડ.
2. દરેક સોદા પછી: trade confirmation અને ફીની વિગત.
3. દરેક ડિવિડન્ડ પછી: કુલ રકમ, કપાયેલો કર, ચોખ્ખી રકમ.
4. પૈસા મોકલતી/લાવતી વખતે: બેંક અથવા P2P પુરાવા, TCS/TDSની નોંધ.
5. 31 ડિસેમ્બર અને 31 માર્ચ: holdings અને રોકડનું વર્ષાંત પત્રક.
6. રિટર્ન પછી: ભરેલું ITR, Form 67 અને સ્વીકૃતિ (acknowledgement) સાથે આ બધું એક ફોલ્ડરમાં.

ફાઇલોનો બીજી જગ્યાએ બેકઅપ રાખો, અને પાસવર્ડ કે 2FA કોડ એ ફોલ્ડરમાં ક્યારેય ન મૂકો.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શેર ન વેચ્યા હોય તો પણ પુરાવા જોઈએ?

હા. વેચાણ ન થયું હોય તો મૂડીલાભ નથી, પણ ROR માટે Schedule FAમાં ખાતું અને શેરની વિગતો ભરવાની રહે છે, અને તેના માટે peak અને વર્ષાંતનું મૂલ્ય જોઈએ.

પ્લેટફોર્મ Form 1042-S ન આપે તો શું કરવું?

માસિક પત્રકમાં દરેક ડિવિડન્ડ સાથે દેખાતી કરકપાતની નોંધ સાચવો અને Form 67 માટે તેનો આધાર રાખો. જરૂર પડે તો પ્લેટફોર્મના સપોર્ટ પાસેથી લેખિત કર પત્રક માગો અને જવાબ પણ સાચવો.

એપના સ્ક્રીનશૉટ પુરાવા તરીકે ચાલે?

સહાયક પુરાવા તરીકે ચાલે, પણ તારીખ અને ખાતાની ઓળખ સાથેનું ડાઉનલોડ થયેલું પત્રક વધુ મજબૂત છે. સ્ક્રીનશૉટ લો તો તેમાં તારીખ દેખાય તેની કાળજી રાખો.