વર્ષના અંતે યુએસ શેરનો હિસાબ કેવી રીતે મેળવવો: સોદા, શેર, રોકડ, ડિવિડન્ડ અને કર

યુએસ શેર કે ETF રાખતા ભારતીય નિવાસી માટે વર્ષનો છેલ્લો અઠવાડિયો સૌથી કામનો છે. આ સમયે સોદા, શેરની સંખ્યા, રોકડ બાકી, ડિવિડન્ડ અને કરકપાતના આંકડા એકબીજા સાથે મેળવી લો, તો ITR ભરતી વખતે અને Schedule FA કે Form 67 ભરતી વખતે અંદાજે આંકડા લખવા નહીં પડે. ભૂલ પણ ત્યારે જ પકડાય છે જ્યારે પ્લેટફોર્મ પાસેથી સુધારો માગવાનો સમય હજી બાકી હોય.

કયા દસ્તાવેજો સાચવવા તેની યાદી યુએસ શેર માટે કયા દસ્તાવેજો સાચવવા લેખમાં છે. અહીં તેના પછીનું પગલું છે: એ દસ્તાવેજો એકબીજા સાથે મેળ ખાય છે કે નહીં, તે કેવી રીતે તપાસવું. આ શૈક્ષણિક માર્ગદર્શન છે, કરસલાહ નથી.

વર્ષાંત હિસાબ ક્યારે કરવો: 31 ડિસેમ્બર અને 31 માર્ચ

યુએસ શેર માટે ભારતીય રોકાણકારને બે વર્ષ સાથે સંભાળવાં પડે છે:

કેલેન્ડર વર્ષ (1 જાન્યુઆરી–31 ડિસેમ્બર): ITR-2ના Schedule FAમાં વિદેશી ખાતાં અને શેરની વિગત આ સમયગાળા માટે માગવામાં આવે છે.
નાણાકીય વર્ષ (1 એપ્રિલ–31 માર્ચ): મૂડીલાભ, ડિવિડન્ડ અને વિદેશી કરની ક્રેડિટ આ વર્ષ પ્રમાણે ગણાય છે.

એટલે હિસાબ બે વાર કરો: જાન્યુઆરીના પહેલા અઠવાડિયામાં 31 ડિસેમ્બર સુધીનો, અને એપ્રિલના પહેલા અઠવાડિયામાં 31 માર્ચ સુધીનો. બંને વખત પદ્ધતિ એક જ છે, ફક્ત તારીખની મર્યાદા બદલાય છે.

પગલું 1: દરેક શેરની સંખ્યા મેળવો

દરેક ticker માટે આ એક લીટીનું સમીકરણ ચાલવું જોઈએ:

શરૂઆતની સંખ્યા + વર્ષમાં ખરીદેલા શેર − વર્ષમાં વેચેલા શેર = વર્ષાંતે બાકી શેર

શરૂઆતની સંખ્યા ગયા વર્ષના વર્ષાંત પત્રકમાંથી લો, ખરીદી અને વેચાણ ઓર્ડર હિસ્ટ્રી કે CSVમાંથી, અને બાકી શેર પ્લેટફોર્મના 31 ડિસેમ્બર (કે 31 માર્ચ)ના holdings પત્રકમાંથી. Fractional shares રાખતા હો તો દશાંશ સુધી સરખાવો; નાનો ફરક પણ કોઈ સોદો છૂટી ગયાની નિશાની હોઈ શકે.

સમીકરણ ન મળે ત્યારે સામાન્ય રીતે આ કારણો હોય છે:

સ્ટોક સ્પ્લિટ કે રિવર્સ સ્પ્લિટ: સંખ્યા બદલાઈ પણ કોઈ સોદો થયો નથી. સ્પ્લિટની તારીખ અને ગુણોત્તર નોંધો, અને ખરીદખર્ચ નવા શેરમાં વહેંચો — કુલ ખર્ચ બદલાતો નથી.
આંશિક ભરાયેલો ઓર્ડર: એક ઓર્ડર બે-ત્રણ ભાગમાં ભરાયો હોય તો હિસ્ટ્રીમાં અલગ પંક્તિઓ દેખાય છે.
ડિવિડન્ડ ફરી રોકાણ (પ્લેટફોર્મ આપતું હોય તો): દરેક પુનઃરોકાણ એક નાની ખરીદી ગણાય છે.
બીજા ખાતામાં ટ્રાન્સફર: શેર વેચાયા નથી, પણ આ ખાતામાંથી નીકળી ગયા છે.

પગલું 2: વેચાણને ખરીદી સાથે જોડો

જે શેર વર્ષમાં વેચાયા, તેમાંથી દરેક માટે કઈ ખરીદીનો જથ્થો વેચાયો તે નક્કી કરો. મૂડીલાભ ગણવા ખરીદીની તારીખ, ખરીદખર્ચ અને વેચાણ મૂલ્ય ત્રણેય જોઈએ, અને લાંબા ગાળાનો કે ટૂંકા ગાળાનો લાભ તે holding period પરથી નક્કી થાય છે. એક જ શેર ઘણી વાર ખરીદ્યો હોય તો તમે અપનાવેલી પદ્ધતિ (જેમ કે પહેલાં ખરીદેલું પહેલાં વેચાયું) લખી રાખો અને દર વર્ષે એ જ વાપરો.

દરેક સોદાની USD રકમ રૂપિયામાં કયા દરે ફેરવી તે પણ એ જ પંક્તિમાં લખો. ડોલર-રૂપિયાનો દર તમારા વાસ્તવિક વળતરને કેટલો બદલે છે તે ડોલર-રૂપિયાનો દર અને યુએસ શેરનું વળતર લેખમાં સમજાવ્યું છે.

પગલું 3: રોકડ બાકી મેળવો

ઘણા લોકો શેર મેળવી લે છે પણ રોકડ ભૂલી જાય છે. પ્લેટફોર્મમાં પડેલા USD, USDT કે USDCનો હિસાબ પણ આ રીતે મેળ ખાવો જોઈએ:

શરૂઆતની રોકડ + જમા + વેચાણની રકમ + ચોખ્ખું ડિવિડન્ડ − ખરીદી − ફી − ઉપાડ = વર્ષાંત રોકડ

ઉદાહરણ (ફક્ત ગણતરી સમજાવવા માટેના કાલ્પનિક આંકડા): શરૂઆતની રોકડ $50, વર્ષમાં $2,000 જમા, $600નું વેચાણ, $15 ચોખ્ખું ડિવિડન્ડ, $2,300ની ખરીદી, $8 ફી અને કોઈ ઉપાડ નહીં. તો વર્ષાંત રોકડ $50 + $2,000 + $600 + $15 − $2,300 − $8 = $357 હોવી જોઈએ. પત્રકમાં $357 ન દેખાય તો ફરક જેટલી રકમનો કોઈ વ્યવહાર શોધો — મોટે ભાગે ભૂલાયેલી ફી, spread કે કોઈ નાની ટ્રાન્સફર હોય છે.

ક્રિપ્ટો એક્સચેન્જ મારફતે રોકાણ કરો છો તો સ્ટેબલકોઇનથી શેર ખરીદતી વખતે થયેલું રૂપાંતર પણ અહીં ગણો. ક્રિપ્ટોનો હિસાબ અને શેરનો હિસાબ અલગ રાખો, કારણ કે બંને પર અલગ કરનિયમ લાગે છે.

પગલું 4: ડિવિડન્ડ અને યુએસ કરકપાત મેળવો

દરેક ડિવિડન્ડ માટે ત્રણ આંકડા અલગ લખો: કુલ રકમ, યુએસમાં કપાયેલો કર અને ખાતામાં આવેલી ચોખ્ખી રકમ. પછી બે બાબત તપાસો.

કપાતનો દર સાચો છે? માન્ય W-8BEN હોય અને તમે ભારતના કરનિવાસી હો તો ભારત-યુએસ કરસંધિ પ્રમાણે સામાન્ય પોર્ટફોલિયો રોકાણકારના ડિવિડન્ડ પર 25% કપાત અપેક્ષિત છે. ઉદાહરણ: 40 શેર × $0.50 = $20 કુલ ડિવિડન્ડ, તેના પર 25% એટલે $5 કપાત અને $15 ચોખ્ખું. કોઈ ડિવિડન્ડ પર 30% કપાયો હોય તો W-8BEN સમાપ્ત થયું હશે કે સ્વીકારાયું નહીં હોય; તેની તપાસ માટે W-8BEN ફોર્મ: PAN, કાયમી સરનામું અને નવીનીકરણ જુઓ.

કુલ મળે છે? વર્ષના બધા ડિવિડન્ડની કુલ કપાત, પ્લેટફોર્મના વાર્ષિક કર પત્રક (જેમ કે Form 1042-S, જો આપે તો) સાથે મેળ ખાવી જોઈએ. ex-date, record date અને ચુકવણી તારીખનો ફરક ખાસ કરીને ડિસેમ્બરના અંતે ગૂંચવે છે: ડિસેમ્બરમાં જાહેર થયેલું ડિવિડન્ડ જાન્યુઆરીમાં ચૂકવાય તો પ્લેટફોર્મનું પત્રક તેને ચુકવણીના મહિનામાં બતાવશે. ભારતમાં તે કયા વર્ષની આવક ગણાય તે તમારા CA સાથે એક વાર નક્કી કરો અને દર વર્ષે એ જ નિયમ વાપરો, જેથી કોઈ ડિવિડન્ડ બે વાર કે એક પણ વાર નહીં એવું ન બને. વિગત માટે અમેરિકન શેરમાં ડિવિડન્ડ અને ex-date જુઓ.

પગલું 5: કર રેકોર્ડ ITRના કૉલમ સાથે મેળવો

ઉપરના આંકડા છેવટે રિટર્નના જે ભાગમાં જાય છે તે પહેલેથી જોઈ લો, જેથી ખૂટતી માહિતી હમણાં જ ભેગી કરી શકો.

AY 2026–27 ITR-2નું Schedule FSI: દેશ કોડ, કરદાતા ઓળખ નંબર, આવકનો પ્રકાર, ભારત બહારની આવક, ભારત બહાર ભરેલો કર, ભારતમાં તે આવક પર ભરવાપાત્ર કર, બંનેમાંથી ઓછી રકમ જેટલી કર રાહત અને DTAAની કલમના કૉલમ

ઉપરનું ચિત્ર AY 2026–27ના સત્તાવાર ITR-2 (આવકવેરા પોર્ટલ પરનું જાહેરનામું, ગેઝેટ પાનું 63)નું Schedule FSI છે. તેમાં દરેક દેશ માટે, આવકના પ્રકાર પ્રમાણે (મૂડીલાભ, અન્ય સ્રોત — ડિવિડન્ડ અહીં આવે છે) ચાર આંકડા માગવામાં આવે છે:

(b) ભારત બહારની આવક — તમારા ડિવિડન્ડની કુલ રકમ, રૂપિયામાં;
(c) ભારત બહાર ભરેલો કર — પગલું 4ની કુલ કપાત;
(d) એ જ આવક પર ભારતમાં સામાન્ય જોગવાઈ પ્રમાણે ભરવાપાત્ર કર;
(e) કર રાહત = (c) અને (d)માંથી જે ઓછું હોય તે.

એટલે યુએસમાં કપાયેલો બધો કર ભારતમાં આપોઆપ પાછો મળે એવું નથી; રાહત ભારતમાં તે આવક પરના કર સુધી મર્યાદિત છે. આ રાહત માગવા Form 67 પણ ભરવું પડે છે. કરની ગણતરીની વિગત અમેરિકન શેર પર ટેક્સ: ભારતીય નિવાસી માટે લેખમાં છે.

આ સાથે તમારા AIS અને Form 26ASમાં દેખાતી નોંધો પણ જુઓ: બેંક મારફતે LRS હેઠળ પૈસા મોકલ્યા હોય તો TCS, અને ક્રિપ્ટો વેચ્યો હોય તો 1% TDS. આ આંકડા તમારા બેંક અને એક્સચેન્જ પત્રક સાથે મેળ ન ખાય તો રિટર્ન ભરતાં પહેલાં કપાત કરનાર (બેંક કે એક્સચેન્જ) પાસેથી સુધારો માગો.

વર્ષાંત હિસાબ માટે એક પાનાની ચેકલિસ્ટ

તપાસ	કયા બે સ્રોત સરખાવવા	ન મળે તો પહેલાં શું જોવું
શેરની સંખ્યા	ઓર્ડર હિસ્ટ્રી ↔ વર્ષાંત holdings પત્રક	સ્પ્લિટ, આંશિક ભરાવો, ટ્રાન્સફર
વેચાણ અને ખરીદખર્ચ	વેચાણ ઓર્ડર ↔ મૂળ ખરીદીની પંક્તિ	એક શેરની ઘણી ખરીદી, ફી બાદ કરી કે નહીં
રોકડ બાકી	તમારો રોકડ હિસાબ ↔ પ્લેટફોર્મની વર્ષાંત રોકડ	ફી, spread, નાની ટ્રાન્સફર
ડિવિડન્ડ કપાત	દરેક ડિવિડન્ડની નોંધ ↔ વાર્ષિક કર પત્રક	30% કપાત, ડિસેમ્બર-જાન્યુઆરીની ચુકવણી
ભારતીય કર નોંધ	AIS / Form 26AS ↔ બેંક અને એક્સચેન્જ પત્રક	TCS કે TDS બીજા PAN પર કે ખોટી રકમ

દરેક વર્ષનો મેળવેલો હિસાબ (સ્પ્રેડશીટ) પત્રકો સાથે એક જ ફોલ્ડરમાં સાચવો. આવતા વર્ષની «શરૂઆતની સંખ્યા» અને «શરૂઆતની રોકડ» આ જ ફાઇલમાંથી આવશે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

પ્લેટફોર્મનું પત્રક અને મારો હિસાબ થોડા સેન્ટ જુદો આવે તો?

રાઉન્ડિંગને કારણે નાનો ફરક આવી શકે છે, ખાસ કરીને fractional shares અને ડિવિડન્ડમાં. ફરક કેટલો છે અને કયા કારણે છે તે હિસાબમાં નોંધી રાખો; રિટર્નમાં પ્લેટફોર્મના પત્રકનો આંકડો વાપરો જેથી પુરાવા સાથે મેળ રહે.

વર્ષમાં એક પણ સોદો ન કર્યો હોય તો પણ હિસાબ કરવો?

હા. ડિવિડન્ડ આવ્યું હશે, કર કપાયો હશે, અને Schedule FA માટે વર્ષાંત અને વર્ષ દરમિયાનનું સૌથી વધુ મૂલ્ય જોઈશે. સોદો ન હોય તો હિસાબ ઝડપથી પૂરો થાય છે, પણ છોડવો નહીં.

ભૂલ પકડાય તો કોને કહેવું?

શેરની સંખ્યા, રોકડ કે ડિવિડન્ડ કપાતમાં ભૂલ હોય તો પ્લેટફોર્મના સપોર્ટને લેખિતમાં જણાવો અને જવાબ સાચવો. AIS કે Form 26ASમાં ભૂલ હોય તો કપાત કરનાર સંસ્થા પાસે સુધારો માગો. તમારા કેસમાં રિટર્નમાં શું લખવું તે માટે CAની સલાહ લો.